Verantwoordingsdag 2026: waarom finance niet pas achteraf moet meekijken
Op 20 mei is het Verantwoordingsdag: hét moment waarop teruggekeken wordt op wat het kabinet in 2025 heeft gedaan, bereikt en uitgegeven. Maar Verantwoordingsdag laat niet alleen zien wat er met publieke middelen is gebeurd, maar ook hoe goed de sturing vooraf was ingericht.
Dat vraagt om financials die eerder, steviger en inhoudelijker betrokken zijn bij beleid en uitvoering, stelt drs. Jan de Kroon, organisatieadviseur en managing partner van Improfin Groep. Wie alleen naar verantwoording achteraf kijkt, mist een belangrijker vraag: hoe goed was de sturing vooraf eigenlijk ingericht?
De Kroon ziet bij de overheid nog te vaak een klassieke nadruk op financial control: begroting vergelijken met realisatie, afwijkingen verklaren en achteraf verantwoorden. Terwijl de maatschappelijke opgaven juist vragen om planning & control die eerder signaleert, realistischer toetst en actief helpt bijsturen.
We spreken met hem over wat Verantwoordingsdag blootlegt, waarom business control in de publieke sector steviger moet worden ingevuld en wat financials vanaf morgen anders kunnen doen.
Verantwoordingsdag legt vooral de sturing vooraf bloot
“Eerlijk gezegd zie ik bij de overheid nog een welhaast chronisch gebrek aan management control”, zegt Jan de Kroon. Bestuurders putten zich volgens hem uit in vergezichten en idealen en formuleren beleid om dat te realiseren. Maar bij realiseren hoort ook ‘realisme’.
“Bij organisaties buiten de overheid komt het aan op het SMART formuleren van doelen en plannen, zodat je niet alleen een realistisch vertrekpunt hebt, maar ook actief kunt bijsturen. Middelen zijn simpelweg schaars.”
De Kroon constateert dat bij de overheid veelal nog het idee heerst dat middelen er altijd wel zijn. “Achteraf leg je uit wat je met die middelen hebt gedaan en dat je netjes binnen de regels bent gebleven. Financials zijn dan vooral bezig met en betrokken bij financial control: het vergelijken van begroting met actuals en het verklaren van verschillen.
Voor tegenvallers is ook doorgaans wel een verklaring, maar actief bijsturen gebeurt niet. Een kritische businesscontroller die zich actief bemoeit met zowel de haalbaarheid van doelen als het daarbij geformuleerde beleid, wordt node gemist. Beslissingen zijn dan vatbaar voor ‘wensdenken’.”
Toch wordt doelmatigheid steeds meer een issue en is er vaker sprake van outputfinanciering en actieve budgettering. Daar ligt voor hem de kern van de verandering: “Waar nu de nadruk op ‘control’ ligt, moet meer focus komen op ‘planning’ om meer toegevoegde waarde te kunnen leveren. De actualiteit van energietransitie, stikstof, woningnood en asielmigratie maakt pijnlijk duidelijk dat er antagonisme nodig is in de gehele beleidsketen.”
In de training Businesspartnership voor de publieke sector leer je hoe je als finance professional steviger positie inneemt, beter aansluit bij management en meer invloed krijgt op keuzes rond mensen, middelen en uitvoering. Vergroot je impact, ontdek je ontwikkelpunten en werk aan concrete stappen voor jouw praktijk.
De overheid heeft meer luizen in de pels nodig
Kenmerkend voor de publieke sector is volgens De Kroon dat bestuurders wel beleid formuleren, maar zelden zelf actief aan het stuur zitten. Sturen, remmen en gasgeven gebeurt indirect via ambtenaren van wie wordt verwacht dat zij uitvoering geven aan de wensen van de bestuurder.
“Beleidsambtenaren bereiden voor en andere ambtenaren voeren uit. Die vinden er wat van, maar zijn vooral protagonisten. De formele antagonisten bevinden zich in het Parlement, Provinciale Staten en de Gemeenteraad. Maar de politieke dimensie neemt veelal een deel van die tegenkracht weg. Die tegenkracht moet dus anders worden ingeregeld. Niet alleen via de Algemene Rekenkamer of de Auditdienst Rijk, niet toetsing achteraf, maar juist ‘in business’.”
Er zijn, in De Kroons woorden, meer ‘luizen in de pels’ nodig, van beleidsvoornemen tot realisatie en verantwoording. “Planning & control buiten de overheid beperkt zich immers ook niet tot discussie over het jaarverslag. Dat is vooral ter decharge en ex post.”
Een herkenbaar voorbeeld van waar het in zijn ogen fout is gegaan, is de energietransitie. “Vol op het orgel met subsidies voor zonnepanelen, EV’s en warmtepompen, maar onvoldoende nadenken over de consequenties voor de infrastructuur. Begrijp me goed, financials moeten niet grossieren in beperkingen en redenen waarom iets niet kan. Wel moeten en kunnen ze realisme brengen en zorgen dat het SMART is.”
Finance moet niet alleen betrokken zijn ‘bij’, maar ‘in’ business zijn
In een recent interview op Binnenlands Bestuur, Waarom overheden juist nú sterkere business partnerships nodig hebben, stelde De Kroon dat businesspartners niet alleen betrokken moeten zijn ‘bij’ de business, maar echt ‘in business’ moeten zijn. Verantwoordingsdag legt diezelfde vraag bloot: was finance vooral volgend, of zat finance daadwerkelijk aan boord toen keuzes over mensen, middelen en uitvoering werden gemaakt? Die positie vraagt om financials die niet alleen achteraf verklaren, maar ook vooraf meedenken, tegenspraak organiseren en als positief-kritische tegenkracht optreden richting management en bestuur.
“Finance bij de overheid is, positieve uitzonderingen daargelaten, nog te veel volgend. Dat heeft te maken met het karakter van beleidscycli en de rol en positie van financials, maar ook met beperkte invloeden van buiten. In het formele functiehuis bestaat de controllersrol niet; het zijn dan financieel beleidsadviseurs. De rol heeft daarbij iets vrijblijvends en getuigt meer van betrokken ‘bij’ dan betrokken ‘in’.”
De toekomstige rol die hij ziet, is meer inhoudelijk betrokken, een T-shaped profiel en breder dan alleen financiën. “En als navigator naast de kapitein op de brug.”
Voor De Kroon ontstaat die positieve ‘tegenkracht’ wanneer je een geaccepteerde boodschapper bent, denkt in termen van mogelijkheden in plaats van beperkingen en vooral proactief bent. “Achteraf kunnen aanwijzen waar iets fout ging heeft niemand wat aan. Je moet er zijn als de beslissing moet worden genomen en ‘stevig’ zijn in je argumentatie. Daarbij helpt het wel als planning & control zo zijn ingericht dat je als bestuurder of manager onderweg al met je principalen in gesprek bent over vorderingen. Er mag wat druk op je prestatie staan en die kant gaat ook de overheid meer op. Vanzelfsprekendheid en meer van hetzelfde zijn eindig.”
Denk na over je bestaansrecht als financial
Als Verantwoordingsdag niet alleen een moment van terugblikken is, maar ook een spiegel voor de toekomst, dan ligt er voor financials, controllers en businesspartners in de publieke sector een duidelijke opdracht. De Kroon zegt het scherp: “Mijn suggestie aan financials, ook binnen de overheid, is: denk eens na over je bestaansrecht en je toegevoegde waarde. Wat breng jij dat met digitalisering en AI niet kan? Wat als je een paar maanden uitvalt, wie heeft er dan een probleem?”
Managers buiten de financiële functie hebben maar al te vaak een achterhaald beeld van financials. Daar zijn financials deels zelf debet aan. “Ga eropuit, leg verbindingen, wees nieuwsgierig, stel vragen en verwonder je over de antwoorden. Door je vaak wat andere kijk kun je van grote waarde zijn, maar met een te eenzijdige invulling van je rol word je ervaren als last.”
Daarmee ligt de uitdaging niet alleen in betere systemen, rapportages of dashboards. Het gaat ook om positie kiezen. Wie als financial meer invloed wil hebben op keuzes die nog aankomen, moet eerder in het gesprek zitten, de taal van beleid en uitvoering spreken en de eigen rol breder durven invullen.
Drs. Jan de Kroon is organisatieadviseur en managing partner van Improfin Groep, een onderneming die zich specialiseert in het ontwikkelen en verbeteren van financiële functies en financiële professionals door een uitgekiende combinatie van advies, begeleiding, opleiding & training en hands-on ondersteuning.
Op basis van zijn financieel bedrijfskundige achtergrond en ervaring wordt De Kroon gezien als een empathische en ‘down to earth’ professional, vaardig in het tot de essentie terugbrengen en oplossen van complexe situaties. Tot zijn klantenkring en netwerk behoren aansprekende ondernemingen en instellingen. CEO’s, CFO’s en CHRO’s waarderen hem als sparringpartner als het gaat om management control en ontwikkelvraagstukken. Zijn stijl is ‘out of the box’, prikkelend en soms confronterend.
Hij doceert onder meer aan Sijthoff Accountants Academy en Binnenlands Bestuur Academie. Ontdek zijn expertise en cursussen.
In de training Businesspartnership voor de publieke sector leer je hoe je als finance professional steviger positie inneemt, beter aansluit bij management en meer invloed krijgt op keuzes rond mensen, middelen en uitvoering. Vergroot je impact, ontdek je ontwikkelpunten en werk aan concrete stappen voor jouw praktijk.
Personalia
Markt Update
Vragen over adverteren?
Kan ik je van dienst zijn met een toelichting of advies? Bel of mail gerust. Ik neem graag de tijd voor je.
AccountantWeek.nl is onderdeel van Sijthoff Media, dé partner voor (finance) professionals. Benut de vele advertentiemogelijkheden.
Daan Commandeur
Partner Manager