Vincent Wanders: ‘Claim pas duurzaamheid nadat je de hele keten in kaart hebt’

Over greenwashing, professioneel wantrouwen en waarom  accountants nu verder moeten kijken dan de duurzaamheidsclaim na invoering EMPCO per 27 september. De duurzaamheidsambities van organisaties zijn groot, maar harde normen, betrouwbare data en sluitende bewijsvoering ontbreken meestal. Dat creëert risico’s op greenwashing en zelfs fraude, stelt drs. Vincent Wanders RA. Wat vraagt dit van accountants en financials?

Duurzaamheidsverslaggeving is in korte tijd volwassener geworden, maar dat betekent voor drs. Vincent Wanders RA allerminst dat accountants en financials inmiddels op vertrouwd terrein opereren. Integendeel. Juist nu de eerste jaren CSRD-praktijk achter ons liggen en de Europese regelgeving op onderdelen is aangepast, worden nieuwe dilemma’s zichtbaar.

‘Financials en accountants werken graag met harde normering en die harde normering is er vaak niet.’
– Drs. Vincent Wanders RA, DGA bij Compliant&More, expert in finance, auditing, GRC en ESG

Wanders, managing partner van Compliant&More en docent op het gebied van auditing, GRC en ESG, was onlangs aanwezig bij de werkconferentie Duurzaamheidsverslaggeving & Assurance van de NBA en de Raad voor de Jaarverslaggeving. Een van zijn belangrijkste observaties: de behoefte aan zekerheid groeit sneller dan de hardheid van de informatie waarop die zekerheid moet worden gebaseerd.

‘Financials en accountants werken graag met harde normering en die harde normering is er vaak niet’, zegt hij. Vooral wanneer organisaties verder de keten in gaan kijken, wordt het ingewikkeld. ‘Daar kom je pluspunten en negatieve punten tegen. Dat maakt het lastig om in die hele keten te bepalen wat uiteindelijk meehelpt aan het behalen van je ESG-doelstelling.’

Minder CSRD betekent niet minder verantwoordelijkheid

Daarbij waarschuwt Wanders voor de gedachte dat de recente verlichting van duurzaamheidsregelgeving betekent dat kleinere ondernemingen het onderwerp naast zich neer kunnen leggen. Ook bedrijven die zelf niet rechtstreeks onder uitgebreide rapportageverplichtingen vallen, zijn vaak onderdeel van de waardeketen van grotere ondernemingen en krijgen daardoor vragen over duurzaamheidsinformatie.

‘Iedereen dacht: nu ben ik klaar. Maar je zit natuurlijk ook in een keten, ook als klein bedrijf. Daar wordt aan voorbijgegaan.’

Hebben we alles meegenomen?

De fundamentele vraag voor accountants en financials wordt daardoor steeds vaker: hebben we alles meegenomen wat voor de gebruiker relevant is? Niet alleen bij klimaatdata, maar bijvoorbeeld ook bij Europese wetgeving over ontbossing en arbeidsomstandigheden in internationale productieketens.

Dat vraagt om verder kijken dan de informatie die direct beschikbaar is. Wanders noemt biomassa als voorbeeld. Een organisatie kan op het eerste gezicht aannemen dat gebruikte biomassa duurzaam is. Maar wat als hout elders speciaal wordt gekapt, zoals in Maleisië en over grote afstand wordt vervoerd en uiteindelijk in een biomassacentrale in Nederland wordt verbrand? Dan verandert de duurzaamheidsanalyse wezenlijk. “Als je alleen maar kijkt naar het moment van importeren, dan weet je niet wat erachter gebeurt.”

Wanneer ambitie en werkelijkheid uit elkaar lopen

Daar komt een tweede probleem bij. Organisaties hebben ambitieuze klimaatdoelstellingen geformuleerd, terwijl de praktische mogelijkheden om die doelen te realiseren niet altijd in hetzelfde tempo meegroeien.

‘Er is heel veel ambitie’, constateert Wanders. ‘Maar het kan niet altijd zo snel waargemaakt worden en je ziet dan dat grenzen opgerekt worden.’ Naarmate doelstellingen moeilijker haalbaar blijken, ziet hij ook het risico ontstaan dat organisaties informatie gunstiger presenteren of zaken gaan versluieren. Dat maakt het onderscheid tussen een fout, een optimistische schatting, greenwashing en fraude belangrijk.

Bij fraude is opzettelijkheid het cruciale element, benadrukt Wanders. ‘Dat is het verschil tussen een fout maken, tussen manipuleren en fraude.’ Tegelijkertijd wordt van organisaties steeds nadrukkelijker verwacht dat zij kunnen aantonen waarop hun duurzaamheidsclaims zijn gebaseerd. Welke normen zijn gebruikt? Welk onderzoek heb je verricht? Heb je een AI-search gedaan? Welke relevante aspecten zijn meegenomen?

Een claim als groener, eco-friendly of klimaatneutraal kan daarmee niet losstaan van de onderliggende bewijsvoering.

Van professioneel kritisch naar gezond wantrouwen

In zijn eigen advieswerk gaat Wanders een stap verder dan alleen de professioneel-kritische instelling. Hij spreekt ook over professioneel wantrouwen. Het verschil zit vooral in de manier waarop je naar informatie zoekt.

Wie professioneel kritisch is, benadert informatie open en onderzoekt of deze klopt. Wantrouwen gaat een stap verder: je zoekt nadrukkelijk ook naar informatie die het gepresenteerde verhaal kan tegenspreken. “Dat is natuurlijk dilemmagericht denken: ik wil geen doelredenering, maar juist ook kijken naar de elementen die het tegendeel kunnen bewijzen.”

Ook hier gebruikt Wanders biomassa als illustratie. Wie alleen vaststelt dat de input als groen wordt aangemerkt en daarom uitgaat van een neutraal CO₂-effect, mist relevante informatie. Zodra je ook onderzoekt hoeveel CO₂ daadwerkelijk vrijkomt bij verbranding, kan een heel ander beeld ontstaan.

‘Dat wantrouwen is gezond’, zegt Wanders. Maar hij plaatst daar direct een belangrijke kanttekening bij. Een accountant moet ook begrijpen dat verduurzaming voor een onderneming een transitie is. Investeringen, mensen en kennis kunnen niet van de ene op de andere dag worden aangepast. ‘Je bent niet van: ik sta nu hier en over een jaar sta ik daar. Het is echt ingewikkelder dan het lijkt.’

De kunst is dus niet om iedere onvolkomenheid als misleiding te beschouwen, maar om te onderzoeken of een organisatie serieus, transparant en onderbouwd met haar duurzaamheidsopgave bezig is.

‘Je moet wel in de hele keten kijken en goed kennis hebben van wat de mogelijkheden zijn’

De bloem uit Afrika: wat is eigenlijk duurzaam?

Hoe complex zo’n ketenanalyse kan worden, illustreert Wanders ook met bloemen uit Oost-Afrika. Dat bloemen worden ingevlogen, betekent volgens hem niet dat je de duurzaamheidsanalyse daarmee kunt afsluiten. Ook lokale teelt vraagt energie en grondstoffen, terwijl transportmethoden veranderen.

‘Je moet wel in die hele keten kijken en goed kennis hebben van wat de mogelijkheden zijn. En dan kunnen er verrassende uitkomsten zijn over duurzaamheid. Ook inconsistent beleid zoals de hoge btw van 21% op bloemen en planten is onlogisch. Biodiversiteit is een van de belangrijkste ESG-doelen. Wat als mensen geen plantjes meer in de tuin planten omdat het te duur is? Goedbedoeld beleid werkt vaker negatief uit dan positief.’

Het voorbeeld raakt aan een breder probleem met ESG-informatie. De werkelijkheid laat zich niet altijd in één duurzaamheidsindicator vangen. Data zijn onzeker, schattingen zijn soms noodzakelijk en positieve en negatieve effecten kunnen op verschillende plekken in de keten ontstaan.

Dat vraagt van accountants en financials niet alleen kennis van rapportageregels, maar ook het vermogen om door te vragen naar de basis en werkelijkheid achter de cijfers.

Nieuwe regels maken duurzaamheidsclaims tastbaarder

Vanaf 27 september 2026 wordt die noodzaak nog concreter. Dan gaan nieuwe Europese consumentenregels gelden die de aanpak van greenwashing aanscherpen en beperkingen stellen aan generieke milieuclaims, duurzaamheidslabels en bepaalde klimaatclaims.

Voor Wanders betekent dit dat organisaties goed moeten nadenken over het afbreukrisico van dergelijke claims. ‘Wat is de onderbouwing van de claims die gemaakt worden? Eco, friendly, green en climate neutral? En ook allerlei labels die er zijn: wat is de waarde daar nou eigenlijk van?’

De consequenties beperken zich niet tot compliance. Wanders wijst ook op mogelijke boetes en reputatieschade. Tegelijk maakt de aanscherping een al langer spelende discussie een stuk concreter. ‘Het is een nieuw speelveld wat eigenlijk al langer speelt, vanaf 2024, maar het gaat nu echt gebeuren.’

Daarbij ontstaat meteen een praktisch probleem: waar komen de gegevens vandaan waarmee een organisatie haar claim onderbouwt?

Volgens Wanders bevinden relevante ESG-gegevens zich nog vaak in informele systemen. Bovendien speelt marketing een belangrijke rol bij de manier waarop duurzaamheidsinformatie uiteindelijk wordt gepresenteerd. Formuleringen als in principe of zoveel mogelijkrecyclebaar kunnen daardoor een veel stelliger beeld oproepen dan de onderliggende werkelijkheid rechtvaardigt.

Een claim begint bij de data erachter

Daarmee komt Wanders steeds terug bij dezelfde opdracht voor accountants en financials: neem een duurzaamheidsclaim niet als eindpunt, maar als beginpunt van het onderzoek.

Hoe is de claim tot stand gekomen? Welke data liggen eraan ten grondslag? Welke aannames en schattingen zijn gebruikt? Wat gebeurt er eerder in de keten? En welke informatie zou het gepresenteerde beeld kunnen tegenspreken?

Die processen zijn complex en raken aan eisen die ook in duurzaamheidsverslaggeving terugkomen. Tegelijk verwacht Wanders dat organisaties actiever met hun onderbouwing aan de slag zullen gaan nu het afbreukrisico groter wordt.

Uiteindelijk komt het volgens hem neer op kennis van wat er achter een claim gebeurt. ‘Je kan al die claims pas gaan maken als je je productieketen kent.’

Maak kennis met drs. Vincent Wanders RA

DGA bij Compliant&More | Expert in finance, auditing, ITIA, GRC en ESG
Drs. Vincent Wanders RA is managing partner van Compliant&More en doceert sinds 1990 over auditing, IT en GRC, onder meer voor Nyenrode, VU, Sijthoff Accountants Academy, Alex van Groningen en Ebbinge. Hij combineert zijn onderwijs- en advieswerk met ruime praktijkervaring als bestuurder, CFO en accountant, onder andere bij EY, Deloitte, Achmea en KPN.
Ook via zijn commissiewerkzaamheden binnen EFRAG, VNO-NCW/MKB-Nederland en NBA blijft hij nauw betrokken bij actuele thema’s als resilience, ESG, AI en de digitale agenda. Binnen de NBA is hij actief in de stuurgroep Accounttech, waar hij o.a. de taskforce resilience en ESG-data aanstuurt. Daarnaast spreekt hij vaak op congressen en evenementen voor accountants en finance professionals. Tot zijn klantenkring en directe netwerk behoren CFO’s van top-500 en middelgrote organisaties.
Lees meer over zijn expertise en cursussen.