Andreas Wismeijer: ‘Financials geven eerder toe aan biases dan aan data’
Financials en accountants vertrouwen op cijfers, modellen en steeds vaker ook op AI. Toch pakken beslissingen regelmatig anders uit dan verwacht. Vooral bij professionals die zichzelf als rationeel beschouwen.
Dr. Andreas Wismeijer, tenured lecturer Psychologie aan Tilburg University, ziet één verklaring steeds terugkeren: de mens is de zwakke schakel. Ook wanneer de techniek steeds slimmer wordt.
AI maakt ons niet rationeler
In een tijdperk waarin accountants en controllers steeds meer vertrouwen op AI en geavanceerde modellen, is de psychologie van financiële besluitvorming volgens Andreas Wismeijer cruciaal “omdat menselijke biases onvermijdelijk doorsijpelen in deze systemen”.
AI wordt immers getraind op data vol menselijke denkfouten. Wismeijer noemt voorbeelden als overconfidence bias en confirmation bias. Het gevolg is dat “dit leidt tot onverwachte uitkomsten in voorspellingen en risico-inschattingen”.
Ook ervaren professionals ontsnappen niet
Daar komt bij dat ook ervaren professionals niet ontsnappen aan klassiek menselijk gedrag. “Zelfs rationele professionals hebben last van valkuilen, zoals sunk cost fallacy en asymmetry of risk tolerance, die versterkt worden door volatiele markten en digitale tools.”
“Nu met de opkomst van AI in finance is inzicht in deze biases essentieel om modellen te corrigeren en betere beslissingen te nemen. Dit helpt financials om emotionele invloeden te herkennen, risico’s beter te beheren en duurzame doelen te behalen, vooral in een economie vol onzekerheden zoals recente crises.”
Hardnekkige valkuilen
In zijn werk ziet Wismeijer steeds dezelfde patronen terug. “Bij accountants en controllers zie ik vaak biases zoals overconfidence bias, anchoring bias en confirmation bias, die hardnekkig zijn omdat ze geworteld zijn in menselijke psychologie en dagelijkse druk.”
Expertise helpt, maar kan ook verblinden: “Deze professionals vertrouwen op hun expertise, maar negeren vaak contradictorische data, wat leidt tot suboptimale audits of budgetten.”
Sunk cost fallacy
Een klassiek voorbeeld is de sunk cost fallacy. “Een controller blijft investeren in een falend project omdat er al miljoenen in zitten, zoals bij een IT-implementatie die niet werkt. Maar emotioneel moeilijk los te laten is.” Hij vat het dilemma scherp samen: “Emotioneel begrijpelijk, ‘we hebben er al zo veel tijd en geld in geïnvesteerd’, maar rationeel verkeerd. Uiteindelijk moet je niet kijken wat het project heeft gekost, maar naar wat het je nog gaat kosten en opleveren.”
Dat dit gedrag aanhoudt, komt niet alleen door routine maar ook door de sociale context. “Deze biases zijn persistent door groepsdruk en routine, terwijl onderzoek aantoont dat ze marktefficiëntie verminderen. Door bewustzijn te creëren, kunnen financials deze valkuilen vermijden en objectiever beslissen.”
In de interactieve cursus De psychologie van financiële besluitvorming leer je de meest voorkomende denkfouten, biases en sociale invloeden herkennen en vermijden. Met aansprekende praktijkvoorbeelden ontdek je hoe je betere keuzes maakt onder risico, onzekerheid en groepsdruk.
Boardroom-bias
Wie denkt dat biases vooral individueel zijn, mist volgens Wismeijer de grootste factor. “Financials onderschatten vaak de invloed van sociale prikkels en groepsdruk, zoals herd mentality. Die leidt tot kuddegedrag in investeringen en weerstand tegen veranderingen.”
In de praktijk gaat het vaak mis bij groepsbeslissingen. “Zoals in boardrooms waar consensus leidt tot het negeren van risico’s, of bij markttrends waar everyone follows the crowd zonder kritische analyse. Biases als confirmation bias versterken dit, waardoor teams vastzitten in oude patronen. Onderzoek toont aan dat groepsdruk irrationeel gedrag aanwakkert, zoals bubbels in financiële markten.”
De kern van zijn aanpak is dat professionals deze leren te herkennen, met voorbeelden uit de praktijk, zodat financials emoties en persoonlijke voorkeuren gemakkelijker herkennen en meer rationeel kunnen bijsturen.
Maak je besluitvorming zichtbaar
Wie zich hierin herkent, kan direct al bewuster omgaan met valkuilen in het denken, zegt Wismeijer. “Een eerste haalbare stap is het bijhouden van een beslissingsdagboek, waarin je biases, emoties en sociale prikkels noteert bij elke financiële keuze.”
“Dit creëert bewustzijn onder welke psychische omstandigheden je een besluit neemt en helpt reflecteren op waarom je een project doorzet of risico’s negeert.” Het later teruglezen is volgens hem ontzettend verhelderend omdat je begrijpt hoe je toen dacht of handelde en welke factoren dat veroorzaakten.
Pauzeren voor het nemen van een beslissing
Wismeijer koppelt het aan een tweede, praktische ingreep: “Begin met kort pauzeren voor het nemen van beslissingen. Zo kun je er op de achtergrond nog een beetje over mijmeren zonder er bewust aan te denken. Of praat met een collega voor een buitenperspectief om groepsdruk te counteren.
Dit is laagdrempelig en levert direct betere uitkomsten op, zoals rationelere voorspellingen en minder emotionele uitglijders.”
Wanneer biases sterker zijn dan signalen
Een recente casus die hem weer met de neus op de feiten drukte, kwam uit een training rond de GameStop short-squeeze in 2021, waar herd mentality en overconfidence bias miljarden kostten aan hedgefondsen zoals Melvin Capital. Professionals hielden vast aan shortposities ondanks waarschuwingen en duidelijke signalen vanuit de retail-markt, gedreven door groepsdruk en confirmation bias, wat leidde tot enorme verliezen.
Het inzicht dat hem trof, is even ongemakkelijk als bruikbaar: “Biases winnen vaak van data, maar bewustzijn ervan kan markten efficiënter maken. Dit zou elke financial moeten kennen, maar velen onderschatten hun menselijke neigingen wanneer zij besluiten voorbereiden.”
De les is dus niet dat rationaliteit onmogelijk is, maar dat je minder ruimte voor bias actief moet organiseren. Want, zoals Wismeijer het samenvat: “We zijn lang niet rationeel zoals we denken, en recente AI-biases in finance versterken dit.”
Lees ook: Stefan Betting RA over narrative reporting: ‘AI hoort in elke samenstelpraktijk thuis’
Andreas Wismeijer heeft Psychologie gestudeerd aan Tilburg University waarna hij een postdoctorale studie is gaan volgen aan de Universitat Autònoma de Barcelona (Barcelona). Daar heeft hij zeven jaar gewerkt als onderzoeker en docent, waarna hij terugkeerde naar Tilburg University om te promoveren op een proefschrift over de psychologische aspecten van geheimhouding. Dr. Wismeijer is als tenured lecturer verbonden aan Tilburg University en heeft daarnaast zijn eigen consultancybedrijf waarvoor hij diverse trainingen geeft aan financials.
Lees meer over zijn expertise en cursussen.
In de interactieve cursus De psychologie van financiële besluitvorming leer je de meest voorkomende denkfouten, biases en sociale invloeden herkennen en vermijden. Met aansprekende praktijkvoorbeelden ontdek je hoe je betere keuzes maakt onder risico, onzekerheid en groepsdruk.
Dit artikel verscheen eerder bij Sijthoff Accountants Academy, onderdeel van Sijthoff.
Personalia
Markt Update
Vragen over adverteren?
Kan ik je van dienst zijn met een toelichting of advies? Bel of mail gerust. Ik neem graag de tijd voor je.
AccountantWeek.nl is onderdeel van Sijthoff Media, dé partner voor (finance) professionals. Benut de vele advertentiemogelijkheden.
Daan Commandeur
Partner Manager